mrb arkada�m
T�RK EDEB�YATINDA D�NEMLER
�SLAM�YETTEN �NCEK� T�RK EDEB�YATI
a) S�zl� Edebiyat D�nemi
b) Yaz�l� Edebiyet D�nem
�SLAM�YET�N ETK�S�NDEK� T�RK EDEB�YATI
a) Divan Edebiyat�
b) Halk Edebiyat�
BATI EDEB�YATI ETK�S�NDEK� T�RK EDEB�YATI
a) Tanzimat Edebiyat�
b) servet-i F�nun Edebiyat�
c) Fecr-i �ti Edebiyat�
d) Milli Edebiyat
e) Cumhuriyet D�nemi Edebiyat�
f) 1940 Sonras� T�rk Edebiyat�
�SLAM�YET'TEN �NCEK� T�RK EDEB�YATI
(..?-11.yy.)
A) S�ZL� EDEB�YAT D�NEM�
M.S.VIII. y�zy�la gelinceye kadar T�rklerin hen�z yaz�y� kullanmad�klar� d�nemdeki edebiyatt�r. Bu d�nem edebiyat�, s�zl� olarak �retilmi� ve kulaktan kula�a yay�larak varl���n� s�rd�rm��t�r. Bu d�nemde edebiyat�m�z� �amanizm, Maniheizm, Budizm gibi dinler etkilemi�tir
Genel �zellikleri
Bu d�nem edebiyat� m�zik e�li�inde (“kopuz” ad� verilen sazla) dile getirilmi�tir.
�l��, ulusal �l��m�z olan “hece” �l��s�d�r.
Naz�m birimi “d�rtl�k”t�r.
D�nemine g�re ar� bir dili vard�r.
Dizelere genel olarak yar�m uyak hakimdir.
Daha �ok do�a, a�k ve �l�m konular� i�lenmi�tir.
Bu d�neme y�nelik elimizdeki en �nemli ve eski kaynak Ka�garl� Mahmut’un “Divan-� L�gat-it T�rk” adl� eseridir.
D�nemin �r�nleri:
KO�UK: “S���r” denilen s�rek avlar� s�ras�nda s�ylenen �iirlerdir. Konusu daha �ok do�a, a�k, sava� ve yi�itliktir. Bu t�r daha sonra Halk edebiyat�nda “Ko�ma” ad�yla an�lm��t�r.
SAV: D�nemin �zl� s�zleridir. Bug�nk� atas�zlerinin ilk bi�imi niteli�indedir.
SAGU: “Yu�” ad� verilen �l�m t�renlerinde, �len ki�ilerin erdemlerini ve duyulan ac�lar� dile getiren �iirlerdir.
DESTAN: Toplumu derinden etkileyen olaylar sonunda halk aras�nda kendili�inden olu�an uzun naz�m t�r�d�r.
DESTANLARIN �ZELL�KLER�
1. Toplumun ortak g�r��lerini yans�tmas�
2. Ola�an�st� �zellikler ta��mas�
3. Ki�ilerinin se�kin olmas� (Kral, Han, Hakan...vb.)
4. Milli dilde s�ylenmi� olmas�
5. Milli naz�m �l��s�yle s�ylenmi� olmas�
6. Olduk�a uzun olmas�
7. Konular� bak�m�ndan sava�, deprem, yang�n, mizah, �nl� ki�ilerin ya�amlar� �eklinde s�ralanabilmesi
T�RK DESTANLAR�
Destanlar�m�z yaz�ya ge�irilmedikleri i�in bug�n bunlar�n ancak konular�n� bilmekteyiz. Bunlar� da �ran, �in ve Arap kaynaklar�ndan ��reniyoruz.
A) SAKA DEVR� DESTANLARI
1) Alp Er Tunga Destan�: T�rk-�ran sava�lar�nda Alp Er Tunga’n�n yi�itliklerini ve bu sava�lar� anlat�r.
2) �u Destan�: �skender’le T�rkler aras�ndaki sava�� ve T�rk hakan� �u’nun kahramanl�klar�n� anlat�r.
B) HUN DEVR� DESTANI
O�uz Destan�, Hun h�k�mdar� Mete’yi ve onun ya�am�n� anlat�r.
C) G�KT�RK DEVR� DESTANLARI
1) Bozkurt Destan�: G�kt�rklerin di�i bir kurttan t�reyi�ini anlat�r.
2) Ergenekon Destan�: Bir sava�ta yenilen ve Ergenekon’a a��lan T�rklerin orada bir demir da�� eritip intikamlar�n� almalar�n� anlat�r.
D) UYGUR DEVR� DESTANLARI
1) T�reyi� Destan�: Uygurlar�n bir erkek kurttan t�reyi�i anlat�l�r.
2) G�� Destan�: Uygur T�rkleri’nin anayurtlar�ndan g���n� anlat�r.
NOT: Destanlar olu�umlar� bak�m�ndan iki grupta incelenebilir.
a) Do�al Destanlar: Halk aras�nda ortaya ��kan anon,im �r�nlerdir. Bunlar genellikle daha sonra bir �air taraf�ndan derlenip d�zenlenmi�tir. Bu t�re �rnek olarak �u destanlar� s�ralayabiliriz.
�liada, Odysseia Yunanl�lar�n (Homeros)
Kalevala Finlilerin
Nibelungen Almanlar�n
Ramayana, Mahabarata Hintlilerin
Cid �spanyollar�n
Chanson de Roland Frans�zlar�n
G�lgam�� S�merlerin
b) Yapma (Suni) Destanlar: Bir olay�n do�al destana benzetilerek bir �airce destanla�t�r�lmas�d�r. Yapma destan �rne�i olarak �unlar� s�ralayabiliriz:
Virgilius Aeneit
Dante �lahi Komedi
Tasso Kurtar�lm�� Kud�s
Milton Kaybolmu� (Kaybedilmi�) Cennet
Firdevsi �ehn�me
B) YAZILI EDEB�YAT D�NEM
Bu d�nemi G�kt�rk ve Uygur d�nemi eserleri olarak iki grupta inceleyebiliriz.
1) G�kt�rk (Orhun) Yaz�tlar� (VIII. yy): Bunlarda �inlilere kar�� ba��ms�zl�k sava�� yapan, T�rk b�t�nl���n� yeniden kurmak i�in i�te ve d��ta sva�an G�kt�rklerin hikayesi anlat�l�r. Bu abideler 38 harfli olan G�kt�rk alfabesiyle yaz�lm��t�r. Bunlardan en �nemli olanlar� �� tanedir.
a) Bilge (Vezir) Tonyukuk Yaz�t� (720-725): D�rt bakana vezirlik etmi� olan Tonyukuk taraf�ndan yaz�lm��t�r. Daha �ok �inlilerle yap�lan sav�lar anlat�lmaktad�r.
b) K�l Tigin Yaz�t� (732): G�kt�rk hakan� olan Bilge Ka�an karde�i K�l Tigin’in �l�m� �zerine bu abideyi dikmi�tir.
c) Bilge Ka�an Yaz�t� (735): G�kt�rk hakan� olan Bilge Ka�an’�n �l�m�nden sonra yazd�r�lm�� birabidedir. Son iki yazar daha �ok d�nemin olaylar�ndan , t�relerinden ve Bilge Ka�an�n ulusuna diledi�i iyi dileklerden s�z eder.
* “T�rk” ad�n�n ge�ti�i ilk yaz�l� belge ve T�rk edebiyat�n�n ilk yaz�l� �rnekleri olan G�kt�rk abidelerindeki yaz�lar Prof. Thomsen ve Radloff taraf�ndan okunmu�tur.
2) Uygur D�nemi Eserleri: G�kt�rk devletinin y�k�lmas�ndan sonra kurulan Uygur hanl�klar�ndan kalma eserlerdir. Daha �ok Buddha ve Mani dininin esaslar�n� anlatan metinlerdir. Bunlar Turfan y�resinde yap�lan kaz�larda ortaya ��kar�lm��t�r. Uygurlar�n ka��da kitap basma tekni�ini bildikleri anla��lmaktad�r. D�nemden kalma bir�ok hikayenin yan�nda “k�k�n�” denilen bir t�r ilkel tiyatro eserleri de vard�r. Uygurlar bu eserleri 14 harfli Uygur alfabesiyle yazm��lard�r.
�SLAM�YET�N ETK�S�NDEK�T�RK EDEB�YATI
(10.-19.yy)
T�rkler onuncu y�zy�ldan itibaren kitleler halinde �slamiyeti kabul etmeye ba�lam��lard�r. �slam k�lt�r�n�n etkisiyle yava�a yava� yeni bir edebiyat ortaya ��km��t�r. Kendine �zg� nitelikleri ve kurallar�yla “Divan Edebiyat�” ad�n� verdi�imiz d�nemin olu�umu 13.. y�zy�la kadar gelir. Daha sonra bu edebiyat anlay��� 19.y�zy�la kadar etkin bir �ekilde varl���n� s�rd�r�r.
Di�er yandan, �slamiyetten �nceki “S�zl� Edebiyat D�nemi”, �slam k�lt�r�n�n etkisiyle i�eri�inde k���k de�i�imlere u�rayarak “Halk Edebiyat�” ad�yla geli�imini s�rd�r�r. Yani, bir anlamda “Halk Edebiyat�” dedi�imiz edebiyat, islamiyetten �nceki edebiyat�m�z�n �slam uygarl��� alt�ndaki yeni bi�imleni�idir. Oysa “Divan Edebiyat�” tamamen dinin etkisiyle �ekillenmi� bir edebiyatt�r.
T�rklerin M�sl�man oldu�unu kabul etti�imiz 10.y�zy�lla, Divan edebiyat�n�n ba�lang�c� olarak kabul edilen 13. y�zy�l aras�nda �slamiyetin etkisi alt�nda verilmi� olan, bir anlamda ge�i� d�nemi �r�nlerimiz say�lan eserler yer almaktad�r.
�LK �SLAM� �R�NLER
KUTADGU B�L�G: Eserin ad� “mutluluk veren bilgi” anlam�na gelir. Yazar�, Yusuf Has Hacip’tir. Karahanl�lar zaman�nda (XI. y�zy�l-1070) yaz�lm��, ideal bir devlet y�netiminin nas�l olmas� gerekti�i �zerinde durulmu�tur. Esrin dilinde hen�z Arap�a ve Fars�a etkisi yoktur. Birimi beyit, �l��s� aruz, kal�b� fe u l�n/fe u l�n /fe ul’d�r. Bilinen �� n�shas�, bug�n Fergana, Viyana ve M�s�r’da bulunmaktad�r.
D�VAN � LUGAT-�T T�RK: Eserin ad�, “T�rk Dili’nin toplu(genel) S�zl���” anlam�na gelir. Ad�ndan da anla��laca�� gibi, eser bir s�zl�kt�r; Araplara T�rk�e’yi ��retmek amac�yla yaz�lm��t�r. Bundan dolay�, T�rk�e’nin Arap�a kar��s�nda savunuldu�u bir eser olarak de�erlendirilir. Eserde T�rk�e s�zc�klerin anlamlar� Arap�a’yla a��klanmakta ve her maddeden sonra birtak�m T�rk�e metinler �rnek olarak verilmektedir. Ka�garl� Mahmut taraf�ndan XI. y�zy�lda yaz�lan eserin as�l �nemi de, i�te bu derleme T�rk�e metinlerden ileri gelmektedir. Eserine bir de T�rk illerinin haritas�n� koyan Ka�garl� Mahmut, T�rk�e s�zc�klerin a��klamalar�n� yaparken d�rt y�ze yak�n d�rtl�kten olu�an �iirlerle atas�zlerini (sav) �rnek olarak verir. Divan-� L�gat-it T�rk, T�rk dilinin ana eseri, T�rk edebiyat�n�n ve folkl�r�n�n bir hazinesi olarak kabul edilmektedir.
Edebiyat�m�zda aruz �l��s�n�n ilk kullan�ld��� eser olarak kabul edilmektedir. Eserde adaleti, akl�, saadeti ve devleti temsil eden d�rt kahraman�n �evresinde geli�en olaylarla yazar, devlet idaresinin ve sosyal d�zenin nas�l olmas� gerekti�ini anlat�r. Hakaniye T�rk�esiyle yaz�lm�� olan eserde 7500 civar�nda T�rk�e s�zc�k Arap�a olarak a��klanm��t�r. Ayr�ca T�rk boylar�n�n dilleri ve T�rk illeri hakk�nda bilgi verir.
ATABET�’L-HAKAYIK: 12. y�zy�lda Edip Ahmet taraf�ndan aruz �l��s� (�ehname) vezni) ve d�rtl�klerle yaz�lm��t�r. Eserin ad� “Hakikatler Basama��” anlam�ndad�r. Hakaniye T�rk�esiyle yaz�lm�� olan eserde, bilginin fayydas�, cehaletin zararlar�, c�mertlik, cimrilik, iyi ve k�t� huylar anlat�larak halka yararl� olmak amac� g�d�lm��t�r. Dini-ahlaki bir eserdir. Edip Ahmet’in bu eseri yazarken Kutadgu Bilig’den etkilendi�i bilinmektedir.
D�VAN-I H�KMET: 12. y�zylda Ahmet Yesevi taraf�ndan d�rtl�klerle ve hece �l��s�yle yaz�lm�� dini, tasavvufi ve ��retici bir eserdir. D�rtl�klerin her birine “hikmet” ad� verilmi� ve bu hikmetler Orta Asya ve Anadolu’da yay�larak halk� derinden etkilemi�tir. Yesevilik tarikat�n�n da kurcusu olan Ahmet Yesevi daha sonra Anadolu’da kurulan pek �ok tarikata kaynak olmu�tur.
Orta Asya ve T�rk boylar�n�n bulundu�u b�lgelerde y�zy�llarca sevilerek okunan “Bak�rgan Kitab�”n�n yazar� olan S�leyman Ata da, Ahmet Yesevi’nin haleflerinden biridir.Onun eseri de dini, tasavvufi ve ��retici �iirlerden olu�maktad�r.
DEDE KORKUT H�KAYELER�: O�uz T�rklerinin Rum, Abaza ve G�rc�lerle yapt�klar� sava�lara ait destani hikayelerdir. Halk aras�nda s�ylene s�ylene 14.y�zy�lda son �eklini alm�� ve 15. ve 16. y�zy�lda yaz�ya ge�irilmi�tir. Hikayelerin yazar� belli de�ildir. Dede Korkut hikayeleri on iki hikaye ile bir �ns�zden olu�maktad�r. Desten gelene�inden halk �yk�c�l���ne ge�i� d�nemi �r�nleridir. Hikayelerde olaylar nesir, kahramanlar�n duygu ve d���nceleri naz�mla dile getirilmi�tir. Ar� bir dil kullan�lm��, ola�an�st� olaylar yer verilmi�tir
T�rk�enin canl� ve do�al anlat�m g�zelli�ini g�steren hikayelerde ses tekrarlar� da s�k�a yer almaktad�r.
Dede Korkut hikayelerinin tek ve tam n�shas� Almanya’da Dresden K�t�phanesi’ndedir.
D�VAN EDEB�YATI
(13.-19.yy)
D�VAN EDEB�YATI NAZIM B���MLER�
1. GAZEL: �zellikle a�k, g�zellik ve i�ki konusunda yaz�lm�� belirli bi�imdeki �iirlere denir. Beyit say�s� genellikle 5-9 aras�nda de�i�ir. Gazelin ilk beyti mutlaka kendi aras�nda uyakl� olur.Bu ilk beyte “matla”, son beyte ise “makta” ad� verilir. Bir gazelin en g�zel beytine “beyt-�l gazel”, �airin mahlas�n�n bulundu�u beyte de “mahlas beyti” denir. Beyitleri aras�nda anlam birli�i bulunan gazele “yek-�henk”, ayn� g�� ve g�zellikte beyitlerden olu�an gazele de “yek-�v�z” gazel ad� verilir.
2. KAS�DE: Din ve devlet b�y�klerini �vmek amac�yla belirli kurallar i�inde yaz�lan uzun �iirlerdir. En az 33, en �ok 99 beyitten olu�ur. Kasidenin en g�zel beytine “beyt-�l kaside”, �airin mahlas�n�n bulundu�u beyte de “ta�-beyt” ad� verilir.
3. MESNEV�: Her beyti kendi i�inde uyakl� uzun naz�m bi�imidir.Bir anlamda Divan edebiyat�nda manzum hikayelerin yaz�ld��� bir bi�im olarak da tan�mlayabiliriz.
Mevl�n�’n�n �nl� tasavvufi mesnevisi 25.700 beyitten olu�mu�tur.
Mesneviler a�k, dini ve tasavvufi, ahlaki-��retici, sava� ve kahramanl�k, bir �ehri ve �ehrin g�zelliklerini anlatma, mizah gibi t�rl� konularda yaz�lm��t�r. Divan edebiyat�nda roman ve hikaye gibi t�rler olmad��� i�in mesneviler bir bak�ma bu t�rlerin yerini tutmu�lard�r. On b�l�mden olu�ur.Ayn� �air taraf�ndan yaz�lm�� be� mesneviye “Hamse” ad� verilir. Hamse sahibi olarak tan�nm�� �nemli divan �airleri: Ali �ir Nev�i, Ta�l�cal� Yahya, Nev’i-z�de At�i’dir.
4. KITA: Yaln�z ikinci ve d�rd�nc� dizeleri birbiriyle uyakl� iki beyitlik naz�m bi�imidir. Beyitler aras�nda anlam birli�i bulunur. Pek �ok konuda yaz�labilir.
5. M�STEZAT: Gazelin �zel bir bi�imine denir. Uz�n dizelere k�sa bir dize eklenerek yaz�l�r. Uzun ve k�sa dizeler gazel gibi kendi aralar�nda uyaklan�rlar. K�sa dizelere “ziyade” ad� verilir.
BENTLERDE KURULAN NAZIM B���MLER�
1) RUB��: D�rt dizelik ve kendine �zg� ayr� �l��s� olan bir naz�m bi�imidir. Konusu daha �ok d�nya g�r���ne ve �airin felsefi d���ncelerine y�neliktir.
Edebiyat�m�zda bu t�r�n en ba�ar�l� son temsilcisi olarak Yahya Kemal g�sterilmektedir.
2) TUYU� (TUYUK): Rub�i gibi d�rt dizelik bir naz�m bi�imidir. Edebiyat�m�zda en �ok tuyu� yazm�� �air Kad� Burhanettin’dir. Bu bi�im yaln�zca T�rk edebiyat�na �zg�d�r. (Rubai, �ran edebiyat�ndan ge�medir).
B�RDEN �OK D�RTL�KLER
1) MURABBA: D�rt dizelik k�talardan olu�ur. Bent say�s� 3-7 aras�nda de�i�ir. Her konuda yaz�l�r.
2) �ARKI: Genellikle a�k, i�ki, e�lence konular�nda yaz�lan d�rt dizelik naz�m bi�imidir. Bi�im bak�m�ndan “murabba”ya benzer. �o�unlukla bestelenmek i�in yaz�l�r. Bu bi�im de tuyu� gibi yaln�zca T�rk edebiyat�na �zg�d�r. “�ark�” bi�iminin yarat�c�s� ve en g��l� �airi Nedim’dir.
NOT: Divan edebiyat�nda ��l� ya da daha �ok m�sral� bentlerden meydana gelmi� naz�m �ekillerinin genel ad� MUSAMMAT’t�r. Yani d�rt dizeden olua�n murabba, �ark� gibi bi�imlerin; be� dizeden olu�an tahmis, ta�tir, tardiyye gibi bi�imlerin ya da alt� veya daha �ok dizeden olu�an bi�imlerin t�m�n�n �st ba�l��� MUSAMMAT’t�r.
TERK�B-� BENT: Bentlerle kurulan bir naz�m bi�imidir. Her bent, say�s� 5-10 aras�nda de�i�en beyitlerden olu�ur. Bendin son beytine “vas�ta beyti” denir. Terkib-i bentte vas�ta beyti her beytin sonunda de�i�ir ve vas�ta beyti mutlaka kendi i�inde uyakl� olur.
Terkib-i bentlerde genellikle talihten ve hayattan �ikayetler, dini, tasavvufi, felsefi d���nceler anlat�lm��, toplumsal yergi niteli�inde ele�tirilere yer verilmi�tir.
TERC�-� BENT: Bi�im bak�m�ndan terkib-i bente benzer ; ancak vas�ta beyti her bendin sonunda de�i�mez ve aynen tekrarlan�r. Konular�nda daha �ok Tanr�n�n g�c�, evrenin sonsuzlu�u, do�an�n ve ya�am�n kar��tl�klar� vard�r.
D�VAN EDEB�YATI NAZIM T�RLER�
1. TEVH�T VE M�NAC�T: Tanr�n�n birli�ini ve y�celi�ini anlatan �iirlere tevhit, Tanr�ya yap�lan yalvar�� ve yakar��lar� anlatan �iirlere de m�nac�t denir. Daha �ok kaside bi�imiyle yaz�lm��t�r.
2. NAAT: Hz. Muhammed’i �vmek i�in yaz�lan �iirlere denir. Bunlar da daha �ok kaside bi�imiyle yaz�lm��t�r.
3. MERS�YE: Bir kimsenin �l�m� �zerine duyulan �z�nt� ve ac�y� anlatmak i�in yaz�lan �iirlerdir. Genellikle terkib-i bent bi�imiyle yaz�lm��t�r. (Bu t�r�n, Eski T�rk Edebiyat�’ndaki ad� sagu, Halk Edebiyat�’ndaki ad� ise a��tt�r).
4. METH�YE: Bir kimseyi �vmek i�in yaz�lan �iirlerdir. Bunlar da genellikle kaside bi�iminde yaz�lm��t�r.
5. H�CV�YE: Bir kimseyi yermek i�in yaz�lan �iirlerdir.
6. FAHR�YE: �airlerin kendilerini �vmek amac�yla yazd�klar� �iirlerdir.
NOT: Divan edebiyat�nda bir �airin �iirine, ba�ka bir �air taraf�ndan ayn� �l��, uyak ve redifle yaz�lan benzerine “Nazire” denir. Bu, nazire yazan �airin di�er �aire kar�� duydu�u sayg� ve be�eniden ileri gelmektedir. Edebiyat�m�zda bu t�rde de pek �ok �r�n verilmi�tir.
D�VAN EDEB�YATININ GENEL �ZELL�KLER�
1. Naz�m birimi genellikle beyittir ve c�mle beyitte tamamlan�r. Beyit, c�mleye egemendir.
2. Naz�m �l��s� “aruz”dur.
3. Dili Arap�a, Fars�a, T�rk�e kar���m� olan Osmanl�ca’d�r.
4. �iirlerde tam ve zengin uyak kullan�lm��t�r.
5. �iirlerin konuyu i�eren ba�l�klar� olmad��� i�in naz�m bi�imlerine g�re adland�r�lm��lard�r.
6. Kli�e bir edebiyatt�r. Duygu ve d���nceler de�i�mez s�zlerle (Mazmun) anlat�l�r.
7. Anlat�lan �ey de�il, anlat�� bi�imi �n plandad�r.
8. Soyut bir edebiyatt�r. �nsan ve do�a ger�ekte oldu�undan farkl� ele al�nm��t�r.
9. Ayd�n z�mrenin edebiyat�d�r. Medrese k�lt�r� hakimdir. Genellikle saraya ve �evresine seslenir.
10. Sanatlara bolca yer verilmi�, sanat yapmak ama� durumuna gelmi�tir.
11. Ulusal bir edebiyat olmay�p dinin etkisiyle �ekillenmi�tir. Arap ve �ran edebiyat�n�n etkisi �ok fazlad�r.
12. �iirde daha �ok a�k, sevgili, i�ki, din ve kadercilik gibi konular i�lenmi�tir.
13. Naz�m �n planda tutulmu�, nesre pek az yer verilmi�tir.
14. Nesir alan�nda tezkireler (edebiyat tarihi g�revini g�ren biyografik eser), m�n�eatlar (mektuplar), tarihler, dini metinler ve nasihatnamelere de rastlanmaktad�r. Bunlarda da sanat yapma amac� �n plandad�r.
15. 13.y�zy�lda geli�meye ba�lam�� 16. ve 17. y�zy�llarda en olgun d�nemini ya�am��, 19.y�zy�l�n sonlar�na kadar s�rm��t�r.
D�VAN EDEB�YATININ �NEML� �A�R VE YAZARLARI
HOCA DEHHAN�: 13. y�zy�lda ya�am��t�r. Din d��� konularda �iir yazan ilk divan �airidir. Divan� vard�r.
MEVLANA : XIII.y�zy�lda ya�am��t�r. Birka� T�rk�e beyit d���nda, t�m �iirlerini Fars�a ile yazan �nl� tasavvuf �airidir. O�lu Sultan Veled de tasavvufi konular� i�leyen bir �air olarak bilinir. Mesnevi, Divan-� Kebir, Mektubat, tan�nm�� eserleridir.
AL� ��R NEV��: �a�atay leh�esinin en g�zel �rneklerini veren �air 15. y�zy�lda ya�am��t�r. Muhakemet�’l-Lugateyn adl� eserinde T�rk�e’nin Fars�a’dan daha �st�n bir dil oldu�unu savunmu�tur. Hamsesi vard�r. Anadolu d���nda T�rk�e �iir yazan ilk �airdir.
�EYH�:15. y�zy�lda ya�am��t�r. “Harn�me” adl� eseri edebiyat�m�zda ilk fabl t�r� eser olarak bilinmektedir. Mesnevi alan�nda ba�ar�l� olmu�tur.
S�LEYMAN �ELEB�: 15. y�zy�lda ya�am��t�r. Hz. Muhammed i�in yazd��� Vesilet-�n-Necat (mevlit) adl� mesnevisiyle tan�nm�� bir �airdir. (�slam edebiyat�nda Hz. Muhammed’in hayat�n� anlatan eserlere S�YER denir).
FUZ�L�: 16. y�zy�l�n en g��l� �airlerindendir. Arap�a, Fars�a, T�rk�e divan� olan tek �airdir. Eserlerini Azeri leh�esiyle yazm��t�r. Divan edebiyat�n�n en lirik �airi olarak kabul edilmektedir. Ona g�re ya�am�n anlam� ac� �ekmekle �zde�tir. Platonik bir a�k aray��� vard�r. Din d��� konularda yazmakla birlikte tasavvuftan da etkilendi�i bilinmektedir. Kendisine ba�lanan maa�� almas�nda g��l�k ��karan memurlar� �ikayet etmek i�in yazd��� “�ikayetn�me” adl� mektubu edebiyat�m�zdaki en �nl� yergilerden biridir.
Divanlar�ndan ba�ka bir naat olan “Su” kasidesi, Leyla v� Mecnun mesnevisi, Peygamber ailesini anlatt��� Hadikat-�s-S�eda’s� �ah �smail ile II:Bayezid’i kar��la�t�rd��� Beng � B�de’si ve t�p bilgisini sergiledi�i S�hhat ve Maraz’� en tan�nm�� eserleridir.
B�K�: 16. y�zy�l �airlerindendir. D�neminde “�airler sultan�” olarak tan�nm�� ve sarat�n b�t�n olanaklar�ndan yararlanm��t�r. �yi bir medrese e�itimi g�rd��� bilinmektedir.
D�nya nimetlerinin hepsinden yararlanma anlay���ndad�r. Kanuni’nin �l�m� �zerine yazd��� mersiyesi �ok tan�nm��t�r. Divan� vard�r.
N�B�: 17. y�zy�l �airlerindendir. Divan edebiyat�nda didaktik �iirler yazmas�yla bir yenilik olarak kabul edilmektedir. Din, t�reler ve sosyal ya�amla ilgili ���tler verir.
N�bi’nin Divan’�ndan ba�ka Hayriye, Hayr�b�d adl� iki didaktik eseri, gezi notlar�n� i�ine alan Tuhfet-�l Harameyn’i ve M�n�eat adl� eserleri vard�r.
NEF�: 17. y�zy�l �airlerindendir. Edebiyat�m�zdaki en �nl� kaside �airi olarak bilinir. �vg�lerindeki ve yergilerindeki a��r�l�klar�yla �nl�d�r. Yazd��� hicviyelerindeki a��r�l�k bo�durulmas�na neden olmu�tur. Hayal g�c� �ok zengin olan Nefi’nin somut benzetmelerden yararlanmas� da belirgin bir �zelli�idir. T�rk�e ve Fars�a divan� olan Nefi’nin ayr�ca hicviyelerini toplad��� Siham�-� Kaza adl� bir eseri de vard�r.
NED�M: 18.y�zy�l �airlerinden olan Nedim, Lale Devri’nin �airi olarak bilinir. Eserlerinde a�k, i�ki, zevk ve sefay� i�ler. “Mahallile�me ak�m�”n�n �nderi olan �airin Halk edebiyat�ndan da etkilendi�i bilinmektedir. �iirlerinde halk�n a�z�ndan al�nma deyimler oldu�u gibi, halk�n konu�ma diline de olduk�a yakla�m��t�r. Samimi ve i�ten bir s�yleyi�i olan Nedim, �ark�lar�yla tan�nm��t�r. Divan �iirindeki kli�eleri (mazmunlar�) bir �l��de y�km�� olan �airin Divan’� vard�r.
�EYH GAL�P: Divan edebiyat�n�n 18.y�zy�lda ya�am�� son b�y�k �airidir. Galatasaray Mevlevihanesinde �eyhlik yapm��t�r. Nabi’nin “Hayr�b�d”�na nazire olarak ve Mevl�n�’n�n mesnevisinden etkilenerek yazd��� “H�sn-� A�k” adl� me�hur mesnevisinde, tasvvuf konusundaki d���ncelerini ortaya koyar. Bu eserinde allegorik (sembolik) bir anlat�m kullanan �air hayal g�c�nden ve masal �gelerinden de yararlanm��t�r.
EVL�YA �ELEB�: (17.yy) Edebiyat�m�zda gezi t�r�n�n ilk �rneklerini veren yazar, usta bir g�zlemcidir. Elli y�ll�k bir s�re i�inde gezdi�i yerleri konu�ma diline yak�n bir dille anlatm��t�r. Anlat�m�nda abart�l� olmakla birlikte, Divan nesrinin kal�plar�n� da k�rm��t�r. 10 ciltlik “Seyahatn�me” adl� eseri �ok tan�nm��t�r.
NOT: Divan edebiyat�n�n nesir yazar� olarak tan�nan di�er �nemli yazarlar� �unlard�r:
S�NAN PA�A: (15.yy) Tazarrun�me adl� s�sl� nesri ile tan�n�r.
MERC�MEK AHMET: (15.yy) Fars�a’dan �evirdi�i Kabusn�me adl� eseriyle tan�n�r.
NA�M�: (17.yy) Kendi ad�yla an�lan (“Naima Tarihi”) adl� tarih eserinin yazar�d�r.
KAT�P �ELEB�: (17.yy) Bat�l�lar�n Hac� Kalfa dedikleri yazar ve d���n�rd�r. Arap�a, Fars�a, Frans�zca, Latine bilen yazar�n tarih, co�rafya, matematik konular�nda yaz�lm�� eserleri vard�r.
TASAVVUF FELSEFES�
Tanr� nedir? Evrenin olu�u nas�ld�r? Biz neyiz? Ni�in geldik d�nyaya? Ya�am�m�z�n anlam�, var olman�n asl�, ger�ek, ba�lang�� ve son nelerdir? Bu ve bunun gibi fizik �tesi sorulara cevap vermeye �al��an d���n�� yoluna “Tasavvuf” d���ncesi denir. [Vahdet-i V�cut (Varl���n Birli�i) Teorisi].
Bu d���n��e g�re Tanr� tek varl�kt�r. (V�cud-i Mutlak). Ayn� zamanda tek g�zelliktir (H�sn-i Mutlak).
Tek varl�k olan Tanr� kendisini g�recek g�zler, sevecek g�n�ller istemi� ve kainat olarak tecelli etmi�tir.
Bu t�pk� aynayla kapl� bir odada olmak gibidir. Ayna varl���n �e�itli g�r�nt�lerini yans�t�r.
O halde, evren ve t�m insanlar Tanr�’n�n bir g�r�nt�s�d�r. �yleyse insanlar aras�nda renk, inan�, dil, �rk...gibi ayr�mlar yapmak anlams�zd�r.
B�t�n g�r�nt�lerde “Varl�k” ve “Yokluk” �geleri bir aradad�r. �nsan d�nyaya ba�l� tutku ve zevklerini yok ederek “Varl�k” �gesini geli�tirir. Bunun yolu da tekkelerden (tarikatlar) ge�er. Burada insan s�k� bir e�itimle d�nya nimetlerinden vazge�erse, sonunda �z� olan Tanr�’ya kavu�abilir. Bu da ger�ek a�kt�r. �nsanlar�n birbirlerine duyacaklar� a�k ise mecazd�r. Bu, ki�iyi Tanr�’dan uzakla�t�r�r. “Bir h�rka, bir lokma” insana yetmelidir. Tekkelerde bu yolla Tanr�’ya ula�an insan sonunda “Enel Hak” (“Ben Tanr�’y�m”) derecesine var�r. Bu ki�ilere “�nsan-� K�mil” ya da “Ermi�” denir.
D�VAN EDEB�YATI’NDA D�ZYAZI
Divan, �iire a��rl�k veren bir edebiyatt�r. D�zyaz�, ancak bilimsel �al��malarda, tarihlerde, kimi sanatsal metinlerde ve gezi t�r� eserlerde kullan�lm��t�r.
Divan Edebiyat�’nda d�zyaz�lar, yaz�l�� amac� ve dil tutumu dikkate al�narak ��e ayr�l�r:
1. Sanatl�(s�sl�) D�zyaz�
S�z ustal��� g�stermek amac�yla yaz�l�r. Sinan Pa�a’n�n Tazarru’at adl� eseri, bu t�r�n en tan�nm�� �rne�idir. Sanatl� d�zyaz�ya in�a denir
2. Orta D�zyaz�
Yer yer a��r ve s�sl�, yer yer sade bir dille yaz�lan d�zyaz�lard�r. Genellikle tarih kitaplar�nda bu d�zyaz� t�r� g�r�l�r. Osmanl�lar zaman�nda tarih�ilik,”vakan�vis” ad� alt�nda y�r�t�len bir t�r memurluktu. Sarayda g�revlendirilen vakan�visler, �nemli �nemsiz her olay� g�n� g�n�ne notlar halinde yazarlard�. Bu eserler, olay anlat�m�na dayal� oldu�undan, bilimsel tarih anlay���yla ba�da�maz. Divan d�neminin ba�l�ca tarih�ileri aras�nda A��kpa�azade ,Ali, Eb�lgazi Bahad�r Han,Naima, Pe�evi, M�tercim As�m say�labilir.
3. Sade D�zyaz�
Dil ve anlat�m ustal���n�n de�il, ele al�nan konunun �nem ta��d��� d�zyaz� t�r�d�r. Bu anlay�� nedeniyle, sade d�zyaz�larda ustaca s�z s�yleme �abas� g�r�lmez; dil a��k, yal�n, do�ald�r. Bu d�zyaz� t�r�n� kullananlardan ba�l�calar� �unlard�r: Mercimek Ahmet , Katip �elebi, Evliya �elebi (Eseri:Seyahatname).
HALK EDEB�YATI
Halk Edebiyat�, s�zl� edebiyat�n uzant�s�d�r. Halk�n yaratt��� s�zl� eserlerden olu�ur. Dil., bi�im, konular, duyarl�klar bak�m�ndan halk k�lt�r�ne s�k� s�k�ya ba�l�d�r.
HALK EDEB�YATININ GENEL �ZELL�KLER�
1. �slamiyetten �nceki edebiyat�m�z�n �slam uygarl��� i�indeki bi�imidir. Bir anlamda s�zl� edebiyat d�nemimizin geli�mi� bi�imi olarak d���nebiliriz.
2. Halk edebiyat� �r�nleri yaz�l� de�ildir. M�zik e�li�inde s�zl� olarak olu�ur.
3. Divan edebiyat�nda oldu�u gibi �iir yine egemen t�rd�r.
4. �iirlerde ba�l�k yoktur, bi�imiyle adland�r�l�r.
5. Naz�m birimi d�rtl�kt�r.
6. �l��, hece �l��s�d�r, En �ok yedili, sekizli, onbirli kal�plar kullan�lm��t�r.
7. �iirlere genel olarak yar�m uyak hakimdir.
8. Dil halk�n konu�tu�u g�nl�k konu�ma dilidir.
9. Halk edebiyat� g�zleme dayal�d�r. Benzetmeler somut kavramlardan yararlan�larak yap�l�r. S�yledikleri her �ey ger�ek ya�amdan al�nmad�r.
• �zellikle 18. y�zy�ldan itibaren halk �iarleri, divan �airlerinden etkilenerek aruzun belirli kal�plar�yla �iirler yazmay� denemi�lerdir. Hatta divan �iirinin mazmunlar�n� da kullanm��lard�r. Bu durumun ortaya ��kmas�nda halk �airlerinin, ayd�nlar ve divan �airlerince hor g�r�lmelerinin, de�ersiz ve g��s�z say�lmalar�n�n etkisi de vard�r.
Halk �iirinde “m�ni” ve “ko�ma” tipi olarak iki ana bi�im vard�r. Asl�nda az say�da olan �teki bi�imler bu iki ana bi�imden ��km��t�r.
Dizelerin k�meleni�i, dizelerin hece say�s� ve uyak d�zeni bak�m�ndan �zellik g�sterenler “bi�im”, bi�imi ne olursa olsun konu bak�m�ndan benzerlerinden ayr�lanlar da t�r ad� alt�nda toplanm��t�r.
I. Anonim Halk �iiri Naz�m Bi�imleri:
M�N�: Halk �iirinde en k���k naz�m bi�imidir. Yedi heceli d�rt dizeden olu�ur. Uyak d�zeni aaxa �eklindedir. Birinci ve ���nc� dizeleri serbest, ikinci ve d�rd�nc� dizeleri uyakl� m�niler de vard�r (xaxa).
M�nilerin ilk iki dizesi uya�� doldurmak ya da temel d���nceye bir giri� yapmak i�in s�ylenir. Temel duygu ve d���nce son dizede ortaya ��kar. Ba�l�ca konusu a�k olmakla birlikte bunun d���nda t�rl� konularda da yaz�labilir.
Le beni eyle beni �pek yorgan d�reyim
Elekten ele beni A� koynuna gireyim
Alacaksan al art�k A��ld�k�a �rt beni
D���rme dile beni Var oldu�un bileyim
Birinci dizesi yedi heceden az olan m�niler de vard�r. Dizeleri cinasl� uyaklarla kuruldu�u i�in b�yle m�nilere “Cinasl� M�ni” ya da “Kesik M�ni” denir.
Bug�n al S�r�ne
Y�rim giymi� bug�n al Madem �oban de�ilsin
��d edersen bug�n et Ard�ndaki s�r� ne
Can al�rsan bug�n al Ben bir k�rpe kuzuyum
Al kat beni s�r�ne
Beni b�yle yand�ran
S�r�m s�r�m s�r�ne
T�RK�: T�rl� ezgilerle s�ylenen anonim halk �iiri naz�m bi�imidir. S�yleyeni belli t�rk�ler de vard�r. Halk edebiyat�n�n en zengin alan�d�r. Anadolu halk� b�t�n ac�lar�n� ve sevin�lerini t�rk�lerle dile getirmi�tir.
T�rk� iki b�l�mden olu�ur. Birinci b�l�m as�l s�zlerin bulundu�u b�l�md�r ki buna “bent” ad� verilir.
�kinci b�l�m ise bentlerin sonunda yinelenen nakaratt�r. Bu b�l�me “ba�lama” ya da “kavu�tak” denir.
T�rk�ler, genellikle yedili, sekizli, onbirli hece kal�plar�yla yaz�lm��t�r. Konular� �ok de�i�ik olabilir. Ninniler de bu gruptand�r.
S���d�n yapra�� narindir narin
��erim yan�yor d��ar�m serin bent
Zeynep’i bu hafta ettiler gelin
Zeynebim Zeynebim anl� Zeynebim
�� k�y�n i�inde �anl� Zeynebim nakarat
II. ���k Edebiyat� Naz�m Bi�imleri:
KO�MA: Halk edebiyat�nda en �ok kullan�lan bi�imdir. Genellikle hece �l��s�n�n onbirli (6+5 ya da 4+4+3) kal�b�yla yaz�l�r. D�rtl�k say�s� �� ile be� aras�nda de�i�ir. �air ko�man�n son d�rtl���nde ad�n� ya da mahlas�n� s�yler. Uyak d�zeni genellikle ��yle olur:
baba – ccca – ddda...
E�er benim ile gitmek dilersen
E�len g�zel yaz olsun da gidelim
Bizim iller k�ra�l�d�r a��lmaz
Yollar �amu kurusun da gidelim
...... ...... .....
Karac’o�lan der ki buna ne fayda
Hi� ra�bet kalmad� yoksula bayda
Bu ayda olmazsa gelecek ayda
Onbir ay�n birisinde gidelim
DESTAN: D�rt dizeli bentlerden olu�an, olduk�a uzun bir naz�m bi�imidir. Kimi destanlarda d�rtl�k say�s� y�zden fazlad�r. Genellikle hece �l��s�n�n onbirli kal�b�yla yaz�l�r. Uyak d�zeni ko�ma gibidir.
baba – ccca – ddda
Destan�n son d�rtl���nde �air mahlas�n� s�yler.
Konular� bak�m�ndan destanlar� sava�, yang�n, deprem, salg�n hastal�k, �nl� ki�ilerin ya�amlar�, mizahi....gibi gruplanad�rabiliriz.
Esnaf Destan�
...................................
Nalbant oldum k�rd�m nal�n �o�unu
Bir kat�r nallad�m dinle oyunu
Me�er acemiymi� bilmem huyunu
�enemi teptirdim nal�n s�kerken
Manav oldum elma armut tez ��r�r
Cambaz oldum ip �st�nde kim y�r�r
Kasap oldum her g�n g�z�m kan g�r�r
Y�re�im bay�ld� kana bakaraken
Ben bu sanatlar� bir bir dola�t�m
Tekrar gelip �airli�e bula�t�m
K�mili m�r�idin eline d��t�m
Tekke-i a�k i�re �ile �ekerken.
SEM��: Hece �l��s�n�n sekizli kal�b�yla yaz�l�r (4+4 durakl� ya da duraks�z). D�rtl�k say�s� �� ile be� aras�nda de�i�ir. Sem�ilerin kendine �zg� bir ezgisi vard�r ve bu ezgiyle okunur. Uyak d�zeni ko�ma gibidir:
baba – ccca – ddda
Sem�ilerde daja �ok sevgi, do�a, g�zellik gibi konular i�lenir.
�ncecikten bir kar ya�ar Karac’o�lan e�melerin
Tozar Elif Elif diye G�n�l sevmez de�melerin
Dedil g�n�l abdal olmu� �liklemi� d��melerin
Gezer Elif Elif diye ��zer Elif Elif diye.
VARSA�I: G�ney Anadolu b�lgesinde ya�ayan Varsak T�rklerinin �zel bir ezgiyle s�yledikleri t�rk�lerden geli�mi� bir bi�imdir. D�rtl�k say�s� ve uyak d�zeni “Sem�i” gibidir. Varsa��lar yi�it�e, mert�e bir �slupla s�ylenir. Bu da d�rtl�klerin i�indeki “bre” “hey” “behey” gibi �nlemlerle sa�lan�r. Halk edebiyat�nda en �ok varsa�� s�ylemi� �air Karacao�lan’d�r.
Bre a�alar bre beyler Behey el� g�zl� dilber
�lmeden bir dem s�relim Vaktin ge�er demedim mi
G�z�m�ze kara toprak Harami olmu� g�zlerin
Dolmadan bir dem s�relim Beller keser demedim mi
Karaco�lan
T�RK�: Hece �l��s�n�n t�rl� kal�plar�yla s�ylenen ezgili, anonim �iirlerdir. Bazen de kime ait oldu�u bilinen �iirler, t�rk� formlar�yla s�ylenir. T�rk�lerde genellikle iki b�l�m bulunur. Birincisi, �iirin iskeletini olu�turan “as�l b�l�m” ; ikincisi “kavu�tak”t�r. Kavu�taklar, as�l b�l�mlerin aras�na gelerek onlar� birbirine ba�lar.
��IK EDEB�YATI NAZIM T�RLER�
���k edebiayt� naz�m t�rleri genellikle ko�ma ve sem�i bi�imiyle yaz�l�r. Bu t�rler ko�ma ve sem�ilerden konular� bak�m�ndan ayr�l�r.
G�ZELLEME: Do�a g�zelliklerini anlatmak ya da kad�n, at gibi sevilen varl�klar� �vmek i�in yaz�lan �iirlerdir.
Dinleyin a�alar medhin eyleyim Yoku�a yukar� kekli seki�li
Elma yanakl�m�n kara ka�l�m�n �ni�e a�a�� tav�an b�k��l�
O g�l y�zlerine kurban olay�m D��man�n g�r�nce �ahin bak��l�
Dal gerdanl�m�n da s�rma sa�l�m�n Ku�uya benziyor boynu k�rat�n
Noksani K�ro�lu
TA�LAMA: Bir kimseyi yermek ya da toplumun bozuk y�nlerini ele�tirmek amac�yla yaz�lan �iirlerdir.
Ormanda b�y�yen adam azg�n�
�ar��da pazarda insan be�enmez
Medres ka�k�n� softa bozgunu
Selam vermek i�in kesan be�enmez
Kazak Abdal
KO�AKLAMA: Co�kun ve yi�it�e bir �slupla sava� ve d�v��leri anlatan �iirlerdir.
K�ro�luyum medhim merde ye�ine
Ko� yi�it de�i�mez cengi d���ne
Sere serpe gider d��man �n�ne
�l�m� kar��lar meydan i�inde
A�IT: Bir kimsenin �l�m� �zerine duyulan ac�lar� anlatmak amac�yla s�ylenen �iirlerdir (Anonim halk �iiri �r�n� olan a��tlar da vard�r).
Civan da can�na b�yle k�yar m�
Hasta ba��n ta� yast��a koyar m�
Ergen k�za beyaz bezler uyar m�
Al giy all� balam �allar�n hani
H�fzi
MUAMMA: Kapal� bir bi�imde anlat�lan bir olay�n ya da bilginin okuyucu taraf�ndan anla��lmas�n�, bunlarla ilgili sorular�n cevapland�r�lmas�n� isteyen bir t�r manzum bilmecedir.
NAS�HAT: Bir �ey ��retmek,bir d���ncenin yay�lmas�na �al��mak gibi ama�larla s�ylenen didaktik �iirlerdir.
NOT: “Destan, ilahi, nefes ve deme”, hem birer naz�m bi�imi, hem de t�r olarak de�erlendirilir.
HALK �A�RLER�N�N GRUPLANDIRILMASI
Halk �airleri, halk �iirinin yerle�mi� kurallar�na ba�l� kalmakla birlikte, t�rl� k�lt�rel nedenlerle dil, anlat�m, �l�� kullan�m� bak�m�ndan farkl� y�neli�ler i�ine girebilmektedirler. Ayr�ca ya�ad�klar� �evre de onlar�n sanat anlay��lar�n� farkl�la�t�ran bir etmen olarak kar��m�z� ��kmaktad�r. Halk �airlerini, i�te bu gibi noktalar� dikkate alarak ��yle ay�r�yoruz:
1. G��EBE(GEZG�N) �A�RLER
Bir yere ba�l� kalmadan gezerler. Genellikle e�itim g�rmedikleri i�in, Divan Edebiyat�’ndan etkilenmezler. Dilleri sadedir. Hece �l��s�ne ba�l�d�rlar. Geleneksel �iir anlay���n� s�rd�r�rler.
2. YEN��ER� �A�RLER
Osmanl�lar zaman�nda askerlik, hayat boyu s�ren bir meslekti. Orduda g�rev aras�nda �airler yeti�mi�tir. Bunlar, kat�ld�klar� sava�larla ilgili yi�itlik �iirleriyle dikkati �ekerler. Dil, anlat�m, �l�� bak�m�ndan, g��ebe �airler gibi geleneksel �iir anlay���na ba�l�d�rlar.
3. K�YL� �A�RLER
Hayatlar� k�ylerde, kasabalarda ge�er. B�y�k kentlerle ilgileri olmad��� i�in, kent k�lt�r�nden, Divan Edebiyat�’ndan etkilenmeden, halk �iiri geleneklerine ba�l� kalm��lard�r.
4.KENTL� �A�RLER
Genellikle Divan Edebiyat�’n�n etkisinde kal�rlar. Hem Halk, hem de Divan Edebiyat� tarz�nda �iirler s�ylerler. Dillerinde Arap�a ve Fars�a s�zc�klerin oran� y�ksektir. Hece �l��s�yle birlikte aruza da yer verirler.
5. TASAVVUF (TEKKE ) �A�RLER�
Tekkelerde yeti�tikleri, din ve tasavvuf konusunda e�itim g�rd�kleri i�in, dilleri, g��ebe, yeni�eri ve k�yl� �airlere g�re bazen daha a��rd�r. Zaman zaman Divan Edebiyat�’n�n dil, anlat�m, bi�im, �l�� �zelliklerini ta��yan �iirler s�ylerler. �rne�in Yunus Emre bile, aruz �l��s� ve mesnevi d�zeniyle Risalet�’n-Nushiyye adl� bir eser vermi�tir.
HALK �YK�LER�
Halk �yk�leri, destanlar�n zamanla bi�im ve �z de�i�imine u�ramalar� sonunda ortaya ��km�� s�zl� eserlerdir. Anonimdir. Ba�l�ca t�rleri �unlard�r:
1. DESTAN �YK�LER
Destanlardaki ola�an�st�l�k gibi baz� �zellikleri koruyan halk �yk�leridir XIII.-XIV.y�zy�lda Do�u Anadolu’da ortaya ��kan Dede Korkut �yk�leri ile K�ro�lu �yk�s�, bu t�r�n tan�nm�� �rnekleridir.
2. A�K �YK�LER�
�ki sevgilinin a�k�n�, bunlar�n kavu�mas�n� �nleyen engellerle m�cadelesini anlatan �yk�ler olup en tan�nm��lar� Kerem ile Asl�, Emrah ile Selvi, Asuman ile Zeycan ,A��k Garip.v.b.’dir.
3. D�N� �YK�LER
�slamiyet’in yay�lmas�na katk�lar� olan ki�ilerin hayatlar�n� ve m�cadelelerini temel alan �yk�lerdir .Hz. Ali’nin sava�lar�n� anlatan Kan Kalesi Cengi, Hayber Kalesi Cengi; Anadolu’da �slamiyet’in yay�lmas� i�in m�cadele eden komutanlar�n sava�lar�n� anlatan Battal Gazi �yk�s�, Dni�ment Gazi �yk�s� gibi s�zl�, anonim eserler, bu t�r�n �rnekleri aras�nda yer al�r.
TEKKE EDEB�YATI NAZIM T�RLER�
Din ve tasavvufla ilgili kavrami duygu, d���nce, ilke ve kurallar� halka yaymak amac�yla bir tarikata ba�l� �airlerce yaz�lan �iirlerdir.
�LAH�: Din ve tasavvuf konular�n�n i�lendi�i �iirlere “ilahi” denir. Tanr�y� �vmek, ona yalvarmak i�in yaz�lan �iirlerdir. �zel bir ezgiyle okunur. Ko�ma gibi uyaklanan ilahilerde 4-4 durakl� 8’li �l�� kullan�l�r.
Cennet cennet dedikleri
Birka� k��kle birka� huri
�steyene ver sen an�
Bana seni gerek seni
Yunus Emre
NEFES: Bekta�i �airlerinin yazd�klar� tasavvufi �iirlere denir. Nefeslerde genellikle Hz. Muhammet ve Hz. Ali i�in de �vg�ler bulunur.
Pir Sultan Abdal ��h�m�z
Hakk’a ula��r yolumuz
On iki imam katar�m�z
Uyamazs�n demedim mi
Aleviler, bu t�rde yaz�lm�� olan �iirlere “DEME” ad�n� verirler.
�lahi, nefes ve demeler, bestelenerek s�ylenir.
�ATH�Y�T-I SOF�Y�NE: �nan�lardan alayl� bir dille s�z eder gibi yaz�lan �iirlerdir. G�r�n��te sa�ma san�lan bu s�zlerin, yorumland���nda tasavvufla ilgili t�rl� kavramlara de�indi�i anla��l�r. Bu t�r �iirlere genellikle Bekta�i �airlerinde rastlan�r. Medrese hocalar�na g�re bu �athiyeler k�f�r say�l�r.
Y�celerden y�ce g�rd�m
Erbabs�n sen koca Tanr�
�lem okur kel�m ile
Sen okursun hece Tanr�
Asi kullar yaratm��s�n
Vars�n ��yle dursun dey�
Anlar� koymu� orada
Sen ��km��s�n uca Tanr�
Kaygusuz Abdal yaradan
Gel i�eg�r �u c�r’adan
Kald�r perdeyi aradan
Gezelim bilece Tanr�
NOT: Manzum olmayan Anonim Halk Edebiyat� �r�nleri de vard�r. Bunlar� masallar, halk �yk�leri (Kerem ile Asl�, Arzu ile Kamber, Battal Gazi, Hz. Ali Cenkleri.........), bilmeceler, atas�zleri, deyimler, Karag�z ve ortaoyunlar� �eklinde s�ralayabiliriz.
HALK EDEB�YATININ �NEML� �A�RLER�
YUNUS EMRE: (13.yy) Tasavvuf d���ncesini benimseyen �air Tanr� a�k�n� ve insan sevgisini dile getirmi�tir.
Tekke edebiayt�n�n en lirik �airidir. Halk�n konu�tu�u T�rk�eyi bir edebiyat dili haline getirmi�tir. Yal�n ve i�ten bir s�yleyi�i vard�r. Zaman zaman aruz �l��s�yle ve divan edebiyat� anlay���yla da �iirler yazm��t�r.
T�m insanlar�n e�it ve karde� oldu�una inanm��; dil, din, �rk ayr�m� yap�lmas�na kar�� ��km��t�r. T�rk�e divan sahibi ilk �airdir. Ayr�ca Risalet�’n-Nushiyye adl� ��retici bir mesnevisi vard�r.
HACI BAYRAM VEL� : XIV.y�zy�l ikinci yar�s�yla XV. Y�zy�l�n ilk yar�s�nda ya�am�� bir tasavvuf �airidir. Bayramiyye tarikat�n� kurmu�tur. Yunus Emre etkisinde sade bir dil ve lirik bir anlat�mla dile getirdi�i �iirlerinden yaln�zca birka� tanesi bilinmektedir.
KAYGUSUZ ABDAL: (16.yy) Softa g�r��le alay eden �zg�r d���nceli bir Bekta�i �airidir. Hem heceyle hem de aruzla yaz�lm�� �iirleri vard�r.
P�R SULTAN ABDAL: (16.yy) Alevi-Bekta�i �iir gelene�inin en �nl� �airidir. Dinsel inan�lar�n etkili oldu�u bir ayaklanman�n �nderli�ini yapm��, as�larak �ld�r�lm��t�r. �iirini bir ara� olarak kullanmas�na ra�men kuru bir ��reticili�e d��memi�, �iirini duygu y�n�nden de beslemi�tir.
K�RO�LU: (16.yy) �o�unlukla ko�aklama t�r�nde �rnekler vermi� co�kulu �iirler s�ylemi�tir. Bolu Beyi’yle olan m�cadelesi efsanele�en �air, halk�n g�nl�nde yerini alm��t�r.
KARACAO�LAN: (17.yy) Din d��� konularda yazm��, ya�ama sevinci, insan ve do�a sevgisini dile getirmi�tir. ���k edebiyat�n�n duygu y�n�nden en zengin ve g��l� �airidir.. Hayat� hakk�nda kesin bilgilere sahip olmad���m�z Karacao�lan’�n XVI ya da XVII . y�zy�lda G�neydo�u Anadolu b�lgesinde ya�ay�p dola�t��� san�lmaktad�r. �air Toroslar’da, T�rkmen boylar� aras�nda yeti�mi�; g��ebe bir �air olarak Anadolu i�inde ve d���nda gezmi�tir. Geleneksel �iirin dil, anlat�m, �l�� anlay���ndan ayr�lmadan a�k, do�a, �l�m, ayr�l�k gibi temalar� i�lemi�tir;�zellikle ko�ma ve semai bi�imlerinde b�y�k ba�ar� kazanm��t�r.
GEVHER�: (17.yy) Aruz �l��s�n� de s�k�a kullanan K�r�ml� bir halk ozan�d�r.
DERTL�: (19.yy) Toplumsal yergi i�erikli, softal���, yobazl��� ele�tiren �iirleriyle tan�nan Bolu’lu bir halk ozan�d�r.
DADALO�LU: (19.yy) �ukurova y�resinde yeti�en halk �airlerindendir. T�rkmen boylar�n�n yerle�ik hayata ge�irilmesi i�in 1865’te y�reye yollanan F�rka-i �slahiye adl� Osmanl� ordusuyla T�rkmenler aras�ndaki �at��malara kat�lm��, bu olaylar� yi�it�e bir eda ile ko�aklamalar�na yans�tm��t�r. Ayr�ca a�k ve do�adan s�z eden �iirleri de ba�ar�l�d�r. �iirlerini temiz bir halk diliyle ve hece �l��s� ile yazm��t�r.
��IK VEYSEL: XX. y�zy�l halk �airidir. �ark��la’da do�up b�y�m��, Cumhuriyetin onuncu y�l�nda Ankara’ya gelerek �iirlerini okumu�, bundan sonra �n� yay�lmaya ba�lam��t�r. �ocuklu�unda ge�irdi�i �i�ek hastal���yla g�z�n� kaybeden �air; genellikle gezgin bir hayat s�rm�� ; kent kent dola�arak a�ktan, do�adan , karde�likten, birlikten, bar�� i�inde ya�amaktan ve insan� insan yapan erdemlerden bahseden �iirlerini saz e�li�inde s�ylemi�; bu i�eri�in halka yak�n d��mesi , ona kitlesel bir sevginin do�mas�na yol a�m��t�r. Tasavvuf felsefesinin kazand�rd��� ho�g�r� anlay���, �iirinin temellerinden biridir. �iirlerini Deyi�ler, Saz�mdan Sesler adl� iki kitapta toplam��t�r. Son olarak t�m �iirlerini , �mit Ya�ar O�uzcan taraf�ndan Dostlar Beni Hat�rlas�n ad�yla yay�mlanm��t�r.
BATI ETK�S�NDE T�RK EDEB�YATI
1850 y�llar�ndan g�n�m�ze kadar s�rer. Amac�, metod bak�m�ndan Bat�l�, �z ve ruh bak�m�ndan milli bir edebiyat yaratmakt�r. T�rk toplumundaki esasl� de�i�meleri , fikir ve yenilik hareketlerini yans�t�r. �� d�neme ayr�l�r. :
1.Tanzimat Edebiyat� :1860’ta terc�man-� ahval gazetesinin yay�mlanmas�yla ba�lar, 1896’ya kadar s�rer. Sars�nt�lar ge�iren Osmanl� �mp.u durumunu kurtarmak i�in, ordudan ba�layarak �slahat ve devrim hareketlerine giri�iyordu . 3. Selim , 2. Mahmut , Abd�lmecit d�nemleri b�yle ge�mi�tir.
Bu ortamda Bat�c� ve yenilik�i olan �air ve yazarlar, sanatlar�n� toplum i�in kulland�lar. Frans�z k�lt�r�yle k�lt�r�yle yeti�mi� ,romantik ve �lk�c�yd�ler. Divan �iirini y�kmaya �al��t�lar. �ok y�nl�yd�ler: �air,romanc�,tiyatro yazar�...vb. Sanattan �ok,fikir ve �lk� pe�indedirler; zulme,haks�zl��a kar�� sava� a�arlar. Vatan ,millet,h�rriyet,adalet,me�rutiyet kavramlar�n� heyecanla savunurlar. Daha geni� kitlelere seslenebilmek i�in ,dilde sadelik yanl�s�d�rlar. Hemen hepsi politikac� ve m�cadele adam�d�rlar. Tanzimat ikinci d�neminde realizimin etkisi g�r�l�r. �iirde konu birli�ini sa�lad�lar. Aruzla yazd�lar. D�zyaz� dilini �iire uygulad�lar. Roman,hikaye,makale gibi t�rler,edebiyat�m�za bu d�nemde girdi. �lk tanzimat��lar ,Divan �iirinin naz�m bi�imlerini kulland�lar.
TANZ�MAT D�NEM� SANAT�ILARI:
��NAS� (1826-1871): 1860’TA Terc�man-� Ahval gazetesini ��kararak yeni bir edebiyat�n �nderi olan �inasi, orta yetenekte bir �air olarak kabul edilir. Toplum i�in sanat anlay���n� benimseyen sanat��, dilin s�s ve �zentiden kurtulup sadele�mesi i�in �al��m��t�r. Bas�lan ilk tiyatro eserini yazan sanat��, ayn� zamanda edebiyat�m�zda hak, adalet, e�itlik, �zg�rl�k gibi kavramlar� kullanan ilk ki�idir. Edebiyat�m�zda ak�lc�l���n ilk �nderi say�lan �inasi, noktalama i�aretlerini edebiyat�m�za kazand�ran bir sanat��d�r.
Eserleri:
�air Evlenmesi (tiyatro), Terc�me-i Manzume (�eviri �iirler), M�ntehabat-� E�ar (�iir), Durub-� Emsal-i Osmaniye (atas�zleri).
NAMIK KEMAL (1840-1888): �lk �iirlerini Divan �iirinin etkisiyle yazan sanat�� �inasi’yle tan��t�ktan sonra edebiyat�n Bat�l�la�mas� gerekti�ine inan�r ve sonuna kadar da bu d���nceyi savunur. Daha �ok hak, adalet, vatan, ahlk gibi temalar� i�ler. ��erik olarak tamamen yeni olan �iirlerinde bi�imsel olarak Divan edebiyat�na ba�l�l�k g�r�l�r. Hece �l��s�yle denemeler yapmas�na ra�men aruzu kullanm��t�r. Tiyatroyu faydal� bir e�lence olarak kabul eden sanat��, bu t�rde romantik dramlar�n etkisindedir. Tiyatro eserlerinde teknik y�nden yetersiz olan sanat�� kimi kez g�nl�k konu�ma dilini kullan�r, kimi kez de s�sl� bir anlat�ma ba�vurur. Romanlar�nda Bat�l� tekni�e uyma �abas�ndad�r. Ancak tekni�i sa�lam de�ildir. Kahramanlar� romantizmin etkisiyle iyiler ve k�t�ler olmak �zere ayr�lm��t�r. Konu�ma yerlerinde dil nispeten yal�nken, betimlemelerde “sanatk�rane”dir. Ayn� zamanda gazeteci olan Nam�k Kemal m�cadeleci bir ki�ili�e sahiptir.
Eserleri:
Romanlar�: �ntibah, Cezmi
Oyunlar�: Vatan yahut Silistre, Zavall� �ocuk, Akif Bey, G�lnihal, Celalettin Harzem�ah, Karabela
Ele�tirileri: Tahrib-i Har�b�t. Takip
Z�YA PA�A (1825-1880): �iirleri i�erik ve bi�im a��s�ndan Divan edebiyat�n�n �zelliklerine uygunluk g�sterir. Ancak hak, adalet, kanun gibi kavramlar� o da kullanm��t�r. Bat�l�la�mada �iirlerinden �ok d���nceleriyle �nem ta��r. Hece �l��s�yle de denemeler yapm��t�r. En �nl� eseri “Terkib-i Bent”idir.
“Har�b�t” adl� Divan �iiri antolojisinin �ns�z�ndeki d���nceleri nedeniyle Nam�k Kemal’in ele�tirilerine hedef olmu�tur.
AHMET M�THAT (1844-1912): Bat�l� roman ve hikaye tekni�iyle T�rk halk hikayelerini uzla�t�rmaya �al��an sanat�� halka seslenmeyi ve eserlerinde halk� e�itmeyi ama�lam��t�r. Bu nedenle s�k s�k olaylar�n ak���n� keserek okuyucuya seslenmi�tir. Teknik bir kayg� g�tmeyen sanat��, d�nemin en �ok okunan yazar�d�r. Halka okuma al��kanl��� kazand�rma konusundaki ba�ar�s� herkes�e kabul edilir. Genel olarak romantizmin etkisindeki sanat�� hemen her t�rde eser vermi�tir. Halka seslenmeyi ama�lad��� i�in de nispeten daha sade ve yal�n bir dil kullanm��t�r.
K�rktan fazla roman�, pek �ok �yk�s� ve tiyatro eseri olan sanat��n�n �nemli eserleri �unlard�r:
Romanlar�: Hasan Mellah, H�seyin Fellah, Felatun Bey’le Rak�m Efendi, Yery�z�nde Bir Melek, Hen�z On Yedi Ya��nda.....
�yk�leri: Yeni�eriler, Letaif-i Rivay�t (seri hikayeler).....
Oyunlar�: �erkez �zdenler, �engi....
AHMET VEF�K PA�A : Milliyet�ilik ve T�rk��l�k ak�mlar�n�n ilk b�y�k temsilicisidir. Moliere komedilerinden yapt��� 16 �eviri ve uyarlamayla, T�rk tiyatrosuna �nemli hizmetler etti.
Eserleri: Leh�e-i Osmani, �ecere-i T�rk, Moliere’den Zor Nikah, Meraki, Azarya, Zoraki Takip.
RECA�ZADE MAHMUT EKREM (1847-1914): “G�zel olan her �ey �iirin konusu olabilir” ve “�iir ahlakla hizmet etmek zorunda de�ildir” d���ncesinde olan sanat�� daha �ok a�k ve do�a konular�n� i�ler. �iirlerinde romantizmin etkisinde olan Ekrem, yanl�� bat�l�la�may� ele ald��� “Araba Sevdas�” adl� roman�nda realist bir tutum izlemeye �al���r. Sanat��n�n eski edebiyat taraftarlar�yla olan tart��malar� �nl�d�r. Servet-i F�nuncular� bir araya toplayarak Servet-i F�nun hareketine �nderlik etmi�tir. Sanat i�in sanat anlay���na ba�l� olan sanat��n�n dili yabanc� s�zc�k ve tamlamalarla doludur.
Eserleri:
�iirleri: Nijat Ekrem, Na�me-i Seher, Yadig�r-� �ebab,Zemzeme (I, II, III)
Oyunlar�: �ok Bilen �ok Yan�l�r, Vuslat, Afife Anjelik
Hikayeleri: Muhsin Bey, �ems�
Roman: Araba Sevdas�
ABD�LHAK HAM�T TARHAN (1892-1937): Edebiyat�m�zda “�air-i azam” olarak adland�r�lan sanat�� eskiyi y�kan ihtilalci ki�ili�iyle tan�nm��t�r. Sanat i�in sanat g�r���nde olan Hamit, romantizmin etksindedir ve en �ok �l�m konusunu i�ler.
Oyunlar�nda tekni�e �nem vermeyen sanat��, bunlar� okumak i�in yazd���n� s�yler. Bunlar�n bir k�sm� manzum, bir k�sm� d�zyaz�d�r. Tiyatroda konunun yabanc� toplumlardan al�nmas� gerekti�ini savunur.
Edebiyat�m�zda “tezatlar �airi” olarak da an�lan sanat��n�n �nemli eserleri �unlard�r:
�iirleri: Sahrai Belde veya Divaneliklerim, Makber, �l�, Hacle, Garam, Validem, �lham� Vatan.....
Oyunlar�: Macera-y� A�k, Sabr � Sebat, ��li K�z, Duhter-i Hindu, Tar�k, Zeynep, Finten, �lhan, Turhan, Hakan (Ayr�ca hece �l��s�yle ve manzum olarak yazd��� iki oyunu da vard�r: Nesteren ve Liberte)
SAM�PA�AZADE SEZA� (1860-1936): Ger�ek�i bir yakla��mla yazd��� “Serg�ze�t” adl� roman�yla tan�n�r.
�yk�lerini “K���k �eyler” adl� kitapta toplam��t�r.
NAB�ZADE NAZIM (1862-1893): Realist-nat�ralist bir anlay��� benimseyen sanat��n�n iki �nem�i roman� “Kara Bibik” ve “Zehra”d�r.
SERVET-� F�NUN EDEB�YATI (EDEB�YAT-I CED�DE) (1896-1901)
Servet-i F�nun veya Edebiyat-� Cedide devri, T�rk edebiyat�nda 1860’tan beri devam eden Do�u-Bat� m�cadelesinin kesin sonucunu (Bat� edebiyat�n�n lehine) belirleyen a�amad�r. Ger�ekten yo�un ve dinamik �al��malarla ge�en bu k�sa d�nem sonunda T�rk edebiyat�, gerek anlay��, gerek i�erik, gerekse teknik bak�mdan tamam�yla Bat�l� bir nitelik kazanm��t�r.
Bu d�neme Servet-i F�nun ad�n�n verilmesi bu edebi hareketin Servet-i F�nun dergisinde ger�ekle�mesindendir.Ad�ndan da anla��laca�� gibi �nceleri “fen” konular�n� ele alan bu derginin yaz� i�leri m�d�rl���ne Tevfik Fikret’in getirilmesiyle dergi, b�t�n�yle bir edebiyat dergisi haline gelir (7 �ubat 1896).
Divan edebiyat�na kar�� kurulmas�na �al���lan Avrupai T�rk edebiayt�n� ifade i�in kullan�lan “Edebiyat-� Cedide” (yenilik�i edebiyat��lar�) teriminin bu harekete ad olmas� ise, hareketin bu terimi b�t�m�yle benimseyip, kendi hakk�nda da s�k�a kullanmas�ndand�r.
Bu hareketin 1901 y�l�nda, H�seyin Cahit Yal��n’�n Frans�zcadan �evirdi�i “Edebiyat ve Hukuk” adl� makalesinin II:Abd�lhamit y�netimince k��k�rt�c� bulunarak, derginin kapat�lmas�yla son buldu�u kabul edilir.
GENEL �ZELL�KLERi
1) “Sanat i�in sanat” ilkesine be�l�d�rlar.
2) C�mlenin dize ya da beyitte tamamlanmas� kural�n� y�km��lar ve c�mleyi �zg�rl���ne kavu�turmu�lard�r. Beyitin c�mle �zerindeki egemenli�ine son verirler. C�mle istedi�i yerde bitebilir.
3) Servet-i F�nuncular aruz �l��s�n� kullan�rlar. Ancak aruzun dizeler �zerindeki egemenli�ini de y�karak, bir �iirde birden �ok kal�ba yer vermi�lerdir.
4) Onlar “her �ey �iirin konusu olabilir” g�r���n� benimsemi�ler; fakat d�nemin siayasal bask�lar� nedeniyle a�k, do�a, aile hayat� ve g�ndelikya�am�n basit konular�na e�ilmi�lerdir.
5) �iirde ilk defa bu d�nemde konu b�t�nl��� sa�lanm��t�r.
6) “Sanatk�r�ne �slup” ve yeni bir “vokab�ler” (s�zvarl���) yaratma kayg�s�yla olduk�a a��r bir dil kullanm��lard�r.
7) “Kafiye kulak i�indir” g�r���n� benimserler.
8) �iirde �� de�i�ik bi�i kullanm��lard�r.
a) Bat�’dan ald�klar� “sone” ve “terza-rima”
b) Divan edebiyat�ndan al�p, t�rl� de�i�ikliklerle kulland�klar� m�stezat (serbest m�stezat)
c) B�t�n�yle kendi yartt�klar� bi�imler
9) �iirde oldu�u gibi romanda da (devrin siyasal bask�lar� nedeniyle) sosyal konulardan uzak dururlar.
10) Romanda, romantizmin kimi izleri bulunmakla birlikte genel olarak realizme ba�l�d�rlar.
11) Romanda da dil a��r, �slup sanatk�r�nedir.
12) Roman tekni�i sa�lamd�r.
13) Yazarlar daha �ok ya�ad�klar� ortam� anlatma yoluna gittikleri i�in konular, �stanbul’un �e�itli kesimlerinden al�nmal�d�r.
14) Betimlemeler g�zleme dayal�d�r ve nesneldir.
15) Bu d�nem sanat��lar�, devrin siyasal bask�lar� nedeniyle gazetecilik, tiyatro gibi alanlara pek fazla e�ilmemi�lerdir.
SERVET-� F�NUN D�NEM�N�N �NEML� SANAT�ILARI
TEVF�K F�KRET (1867-1915): �airin, Bat�l� sanat anlay���n� benimsemesindeki en �nemli neden lisede edebiyat ��retmeni olan Recaizade Mahmut Ekrem’den etkilenmesidir.
Sanat ya�am� iki ayr� d�nem i�erisinde incelenebilir. Birinci d�nem Servet-i F�nun hareketinin i�inde bulundu�u d�nemdir. Bu d�nemde “sanat sanat i�indir” anlay���yla �r�nler vermesine kar��n, yine de toplumsal konular�n s�n�r�n� (d�nemin siyasal yap�s�na ra�men) zorlam��t�r.
�kinci d�nemde ise (1901’den sonra) toplumsal konulara y�nelmi�, “toplum i�in sanat” anlay���yla �r�nler vermi�tir.
T�rk edebiyat�n�n Bat�l�la�mas�nda en b�y�k pay Tevfik Fikret’indir. �iirleri hem bi�im hem de i�erik olarak yenidir. Parnasizmden etkilendi�ia��k�a g�r�l�r. M�stezad�, serbest m�stezat yapan, nazm� d�zyaz�ya yakla�t�ran, beyitin, aruzun egemenli�ine son veren hep Fikret’tir.
En b�y�k �zlemi, Osmanl� �mparatorlu�u’nun �a�da� medeniyet d�zeyine y�kselmesidir. Bunu da Bat�’dakifen ve teknolojinin �lkeye kazand�r�lmas�yla ger�ekle�ece�ine inan�r. Ona g�re en �enmli varl�k insand�r. Onlar�n �zg�rl�klerini ve haklar�n� savunur. Dinlerin, sava�lara kaynakl�k etmesi nedeniyle dinleri bu y�n�yle ele�tirir. �lkenin gelece�ini gen�likte g�r�r, onlara ve �ocuklara b�y�k bir sevgi ve i�tenlikle y�nelir. �ocuklar i�in ilk kez �iirler yazan sanat��d�r.
Ayr�ca �air, aruz �l��s�n� T�rk�eye ba�ar�yla uygulayan �� b�y�k sanat��dan biridir (Di�er �airler Yahya Kemal ve Mehmet Akif’tir)
Eserleri:
Rubab-� �ikeste, Haluk’un Defteri; �ermin (�ocuklar i�in hece �l��s�yle yazd��� �iirler).
HAL�T Z�YA UA�KLIG�L (1866-1945): Gerek sa�lam roman tekni�inin �nc�l���, gerekse realizmin ilk olgun �r�nler vermesi bak�m�ndan T�rk edebiyat�na roman ve hiakye alan�nda b�y�k katk�s� olan sanat��d�r. Anlat�m�n�n s�z oyunlar�yla y�kl�, dilinin olduk�a a��r olmas�na ra�men yazar, ilgin� tipler bulmakta, ba�ar�l� ruhsal ��z�mlemeler yapmakta ve nesnel ki�i, �evre betimlemelerinde olduk�a ustad�r. Konular�n� �stanbul’un �e�itli kesimlerinden se�er, ancak sosyal sorunlar� ele almak gibi bir amac� yoktur. G�zleme �ok �nem verir. Romanlar�n�n konular�n� genellikle ayd� tabakan�n hayat�ndan alan Halit Ziya, hikayelerinin �nemli bir k�sm�nda halk tabakas�n�n insanlar�n�, onlar�n ya�ay��, adet ve inan�lar�n� anlatm��t�r.
Eserleri:
Romanlar�: Nemide, Bir �l�n�n Defteri, Ferdi ve ��rek�s�, Mai ve Siyah, A�k-� Memnu, K�r�k Hayatlar
�yk�leri: Bir Yaz�n Tarihi, Solgun Demet, Hepsinden Ac�, A�ka Dair, Kad�n Pen�esi, �zmir Hikayeleri.....
Oyunlar�: K�bus, F�ruzan (adapte), Fare (adapte)
An�lar�: K�rk Y�l, Saray ve �tesi, Bir Ac� Hikaye
Sanat ve Edebiyat
�zerine Yazd�klar�: Sanata Dair
CENAP �AHABETT�N (1870-1934): T�p ��renimi i�in gitti�i Fransa’da edebiyatla ilgilenmi�ve sembolizmden etkilenmi�tir.Ancak sembolizmi kavramakta yetersiz kalm��, �iirlerinde bol bol istiare kullanm�� ve ses uyumuna dikkat etmi�tir. A��r bir dil ve s�sl� anlat�m en belirgin �zellikleridir.�iirlerinde aruzun birden fazla kal�b�na, genellikle de kar���k kal�plar�na yer vermi�tir. Kurtulu� Sava��’na kar�� ��kan �ari Milli Edebiyat’la ba�layan dilde sadele�me �abalar�na kar�� ��kar. A�k ve do�a en �ok i�ledi�i konulard�r.
Eserleri:
Gezi: Hac Yolunda, Suriye Mektuplar�, Avrupa Mektuplar�
Makale ve Denemeleri: Evrak-� Eyy�m, Nesr-i Harb, Nesr-i Sulh, Tiryaki S�zleri
Oyun: K�rebe, Yalan
MEHMET RAUF (1875-1931): Yap�tlar�nda ruhsal ��z�mlemelerde yo�unla�an sanat�� sosyal �evreyle ilgilenmez. �l ba�ar�l� psikolojik roman kabul edilen “Eyl�l” ile tan�nm��t�r.
Eserleri:
Eyl�l, Ferda-y� Garam, Gen� K�z Kalbi.....
Pen�e (tiyatro)
Ayr�ca bir �ok hikayesi de vard�r.
SERVET-� F�NUN D�NEM�N�N D��ER SANAT�ILARI:
�iir: H�seyin Siyret, H�seyin Suad, Ali Ekrem, S�leyman Nazif, S�leyman Nesib, Faik Ali, Celal Sahir
Hikaye ve Roman: H�seyin Cahit, Ahmet Hikmet
Ele�tiri: Ahmet �uayb.
SERVET-� F�NUN EDEB�YATI DI�INDA KALANLAR (BA�IMSIZ SANAT�ILAR)
MEHEMT EM�N YURDAKUL (1869-1944): Servet-i F�nun �iirinde yaln�z naz�m �ekillerini ve halk �iirinden de yaln�z �l��y� (hece) alan ve dili T�rk�ele�tirmek iddias�yla yapay bir dil yaratan Mehmet Emin, T�rk edebiyat�nda “Milliyet�ilik” ak�m�n�n ilk temsilcisi say�l�r.�iirlerinin tamam�nda sosyal sorunlara e�ilen �airde, bu nedenle didaktizm lirizme a��r basar.
Hece say�s� bak�m�ndan uzun olan �l��leri kullanan �air, s�yleyi�te nesre yakla�m��t�r.
Servet-i F�nun, �ocuk Bah�esi, T�rk Yurdu dergilerinde yay�mlanan �iirleri, “T�rk�e �iirler”, “T�rk Sesi”, “Ey T�rk Uyan” gibi kitaplarda toplanm��t�r.
MEHMET AK�F ERSOY (1873-1936): “�mmet�i” bir �air olarak tan�nan Mehmet Akif ayn� zamanda “halk��” ve “milliyet�i” ki�ili�iyle tamamen toplumcu bir �air olarak ��kar kar��m�za. T�rk �iirine ger�ek realizmin Akif ile girmi� oldu�undan ��phe edilemez. Onun kuvvetli g�zlemcili�ine b�y�k bir tasvir ev hikaye etme kabiliyetini ve konu�ma dilinin bitin canl�l���n� ta��yan bir �slubu da eklemek gerekir. Ancak Akif’in dili bir b�t�n de�ildir. Tasvirlerinin d���nda kalan bir�ok �iirinde dil, konu�ma dilinden ayr�l�r, Osmanl�can�n s�n�rlar� i�ine girer.
�l�� olarak sadece “aruz”u kullanan �air hece �l��s�n� hi� kullanmad�. Naz�m �ekilleri konusunda ise Divan nazm�n�n �ekillerini tercih eder ve bunlar aras�nda en �ok mesnevi �ekl